گام های سرخ ، راه های سفيد
بهمن اميرحسينی

راه آينده ـ شماره ٦۴ ـ آذر ۱۳۸۲

گام های سرخ ، راه های سفيد

بهمن اميرحسينی

بررسی و معرفی کتاب

بدون شناخت کامل نيروهای سياسی جامعه و سير تاريخی يا به عبارتی روند حرکت و تغييرات آنها، کنش و واکنش های جاری در جامعه را نمی توان فهميد. برای ما ـ بسياری از ما ـ دانستن آنچه در طيف نيروهای چپ ايران روی داده است يا روی می دهد امری ضروری است. نه تنها برای آنکه ديروز جامعه را بهتر بفهميم بلکه برای آنکه با شناخت بهتر گوشه و کنار تجربه های روشنفکران چپ ايران در آينده مواضع درست تر و واقع بينانه تری نيز اتخاذ کنيم. هرچه باشد دستکم گوشه های تاريخ خودمان را بايد به خوبی بشناسيم. برای شناخت جنگل و زندگی در آن دانستن تفاوتهای بين کاج ، صنوبر و سيب ـ اگر نگوييم حياتی ـ لازم است.

کتاب گفتگو با کورش لاشايی، نگاهی از درون به جنبش چپ ايران کمک بزرگی در دستيابی به آنچه در بالا آورده شد می کند. اين کتاب سومين گفتگويی است که حميد شوکت با يکی از رهبران ""سازمان انقلابی حزب توده ايران در خارج از کشور"" انجام داده و منتشر نموده است. دو کتاب پيشين دربرگيرنده گفتگو های وی با مهدی خان بابا تهرانی و ايرج کشکولی بود.

در ميان روشنفکران چپ ايران که پيش از انقلاب اسلامی از عقايد خود دست کشيده و به خدمت در دستگاه دولت پرداختند ، پرويز نيکخواه و کورش لاشايی از برجستگی و معروفيت بيشتری برخوردار بودند. پرويز نيکخواه از رهبران کنفدراسيون دانشجويان ايرانی و سازمان انقلابی در جريان واقعه ی سوء قصد به جان شاه در فروردين ۱۳۴۴در کاخ مرمر دستگير و محاکمه شد و به اعدام محکوم گرديد. اين حکم به دنبال کوشش های جهانی کنفدراسيون دانشجويان ايرانی و استادان دانشگاه محل تحصيل وی در انگلستان به دهسال زندان کاهش يافت. پس از گذراندن هفت سال در زندان فلک الافلاک ، نيکخواه تغيير جهت داد و به خدمت در سازمان تلويزيون ملی ايران پرداخت و مسئوليت مهم بخش خبر به او محول شد. بعد از انقلاب اسلامی پرويز نيکخواه دستگير و به دسيسه و تحريک حزب توده ايران که در پی انتقامگيری از مخالفت و انشعاب وی از آن حزب بود، تيرباران شد.

کورش لاشايی که همچون نيکخواه از رهبران کنفدراسيون دانشجويان ايرانی و سازمان انقلابی حزب توده ايران در خارج از کشور بود، به اعتبار نظر و گفته دکتر محمد باهری وزير دادگستری و دبيرکل حزب رستاخيز که با هردو دوستی و آشنايی و رابطه کاری داشته است، از پرويز نيکخواه هم توانا تر و هم باهوش تر بود. لاشايی پزشک بود و پس از پايان تحصيلات در کشور آلمان برای ديدن دوره های چريکی چند بار به چين رفت. مدتها در کردستان عراق مبارزه نمود و در قطر برای ايجاد رابطه با کارگران ايرانی شاغل در آن شيخ نشين ، همچون آنان کار بدنی و زندگی کرد تا بتواند با کار آرام سياسی به زمينه سازی امر سازماندهی مبارزه مسلحانه در ايران بپردازد. وی در بازگشت به ايران در سال ۱۳۵۱ دستگير شد و کمی بعد همانند نيکخواه از انديشه های انقلابی و عملا غيرقابل پياده کردن و ناممکن پيشين دست کشيده و پس از يک مصاحبه با رسانه های همگانی ازاد گشت. و پس از چند سال به کار در دستگاه دولتی مشغول شد. آخرين سمت وی دبيرکلی لژيون خدمتگزاران بشر بود که نهادی وابسته به وزارت دربار شاهنشاهی ايران بود. دکتر کورش لاشايی پس از وقوع انقلاب از چنگال جمهوری اسلامی گريخت و به آمريکا رفت و در آن جا به طبابت پرداخت.

دريغ که جلادان جمهوری اسلامی ( و معروف ترينشان آيت الله صادق خلخالی کانديدای حزب توده ايران برای نمايندگی مردم ايران در مجلس شورای ملی ) با قتل بسياری از دست اندرکاران صحنه سياست ايران ، و در آن ميان پرويز نيکخواه ، اين امکان را از بين بردند تا گوشه های بسياری از تاريخ همروزگار کشورمان روشن تر شود و پرتو افکن راه آينده مان گردد.

گفتگوی حميد شوکت با کورش لاشايی، گفتگويی است منحصر به فرد و از هر نظر خواندنی و روشنگر. همت ستودنی حميد شوکت در انجام اين گفتگو و چاپ آن اين امکان را به ما و نسل های آتی ايرانيان می دهد تا با زندگی پرماجرا و انديشه ها و احساس جوان ايرانی صادق و تحصيلکرده ای آشنا شويم که از رفاه و آسايش شخصی خود به خاطر رسيدن به آرزوهای بلندی که برای سربلندی ميهنش داشت ، دست کشيد. اينکه راه و روشی را که ""سازمان انقلابی حزب توده ايران در خارج کشور"" در پيش گرفت تا چه حد درست يا نادرست، و عاقلانه يا ساده لوحانه و حتا احمقانه بود ، امری است جدا و ربطی به خواست صادقانه و پاک کورش لاشايی و صدها چون او برای ساختن ايرانی بهتر ندارد ، با وجود آنکه لاشايی به اعتبار قرارداشتن در کادر رهبری آن سازمان ، به سهم خود در اتخاذ آن راه و روش مسئوليت مستقيم داشته است. ""من مسئول تشکيلات بودم و خيلی از کار ها به من مربوط می شد. البته کار تعيين سياست در کنفدراسيون و جنبش دانشجويی خارج نيز تا حدود زيادی بر عهده ی من بود."" صفحه ۱۶۵

اين کتاب زندگی نامه و خاطرات کسی است که هم با شاه ايران ديدار نموده و هم با مائو تسه دون رهبر انقلاب کمونيستی چين. هم با ژرژ حبش رهبر جبهه خلق برای آزادی فلسطين آشنايی داشته هم با اسدالله علم وزير دربار ايران نشست و برخاست می کرده است. هم در چين نارنجک سازی آموخته ، هم در تدوين تاريخ پنجاه ساله پهلوی شرکت داشته است. هم با پيشمرگه های جلال طالبانی همسنگر بوده هم مدير عامل کارخانه لوله سازی متعلق به خيامی سرمايه دار معروف ايران بوده است. اين گستردگی زمينه مبارزه و فعاليت و بيان پيچ و خم آن، اين کتاب را از دو گفتگوی ديگر شوکت با خان بابا تهرانی و کشکولی متفاوت ساخته و خواننده بيشتری را به سوی آن می کشاند.

کتاب گفتگو با کورش لاشايی، نگاهی از درون به جنبش چپ ايران اين امکان را بدست می دهد تا با نگاه به بافت و اصول عقايد و روش های سازمان انقلابی، و شکست ها و انشعاب های آن دريابيم که نه تنها حزب توده ايران بلکه منشعبين از آن نيز درک و ديد درستی از جامعه ايران سال های پيش از انقلاب اسلامی نداشتند و بی دليل نيست که هر دو هم به نتيجه نرسيدند. حزب توده دستورالعمل هايش را از حزب کمونيست روسيه می گرفت و سازمان انقلابی چشم به چين کمونيستی دوخته بود.

""واقعيت اين بودکه سازمان انقلابی ارزيابی مستقلی از وضع ايران نداشت. اين ارزيابی برپايه الگويی که چينی ها طرح می کردند شکل گرفته بود. مثل خياط ها پارچه را از روی الگويی بريده و بقيه چيزها را با آن تطبيق داده بوديم. همه استراتژی ما نتيجه اين الگوبرداری بود."" صفحه ۲۳۱ و عجيب آنکه مائو تسه دون در ديدار با هيات نمايندگی سازمان انقلابی شخصا آنها را از الگوبرداری برحذر داشته بود. ""مائو چند کلمه ای با ما صحبت کرد و وقتی با من دست می داد گفت: «آنچه را که اينجا ياد گرفته ايد فراموش کنيد.» اما ما آن قدر مفتون ديدار با مائو بوديم که به مفيدترين نصيحتش دال بر اينکه از چينی ها تقليد نکنيد بی اعتنا مانديم."" صفحه ۱۱۲

درست است که هم حزب توده و هم سازمان انقلابی ـ که به اعتراض و مخالفت با روش های خائنانه حزب توده تشکيل شده بود ـ به کژراهه رفتند و خدمتی به مملکت نکردند اما ناگفته نماند که تفاوتی بين آن دو البته بود و آن صداقت و حس ميهن پرستی در شماری از رهبران و افراد سازمان انقلابی بود که در رهبران حزب توده نه تنها وجود نداشت و ندارد که بی معنا نيز جلوه می کرد و می کند.

لاشايی در پاسخ به اينکه هنگام ورود غير قانونی به ايران و به دليل امکان دستگيری آيا هراسی در دل داشته، می گويد: ""دلهره داشتم. اما اين دلهره با شادی فراوان همراه بود. به اميد آن هوا و بوی خاک. تمام زندگی من ايران بوده و هست.""و کافی است که اين را با پاسخ آن خبيث در هواپيمای ارفرانس که به تهران می رفت تا که بر دوش ميليونها مجنون و مجهول سوار شود و ايران را ماتمکده و ويرانه ای کند، مقايسه کنيم. اين مهر به ايران و فرهنگ و تاريخ ايران خود را در اين گفتگو بار ها نشان می دهد: ""از خاطرات سفر افغانستان يکی اين بود که از فرصت استفاده کردم و به مزار شريف رفتم. مزار شريف در کنار ويرانه های بلخ بنا شده است. می خواستم آتشکده ی نوبهار را که روزگاری توسط امرای سامانی اداره می شد ببينم. ويرانه های ديوار قديمی بلخ مرا دچار افسردگی کرد. با خود گفتم از اسکندر تا اعراب و مغول، چگونه اين سرزمين کهنسال زير سم اسبان تجاوزگران و کشورگشايان زجر ديده و هر بار به پا خاسته است. از اينکه هيچ يک از اهالی آنجا چيزی از آتشکده ی نوبهار نمی دانست بيشتر مغموم شدم."" صفحه ۱۶۷

خواندنی بودن اين کتاب جدا از اعتباری که خاطرات کورش لاشايی به آن داده است، به سبب روش پرسشگر است. حميد شوکت با احاطه کامل به گذشته و مسايل درونی ""سازمان انقلابی حزب توده ايران در خارج از کشور"" و نيز دسترسی به سند های آن سازمان، در ميان پرسش ها به بيان ديدگاه هايش می پردازد و اطلاعات جالب و خواندنی می دهد که بی ترديد سطح آگاهی هر خواننده ای ـ حتا اعضای پيشين سازمان انقلابی ـ را بالا می برد. چرا که، بسيار نکته ها هست که هر عضو سازمانی الزاما نمی داند.

حميد شوکت اما تنها يک پرسشگر نيست. پرسش بارها شکل جدل و بازجويی به خود می گيرد بويژه آنجا که مربوط به خدمت لاشايی در دستگاه دولت و شرکت در نگارش تاريخ پنجاه سال پادشاهی پهلوی می شود. وقتی هم فعاليت زيرزمينی او پس از ورود به ايران به ميان می آيد، زبان شوکت گاهی طنز آميخته به تمسخر می شود. ولی هرگز رنگ بی انصافی و بدبينی نمی گيرد و حکمی صادر نمی کند و آلوده به شعار های چرکين توده ای ـ آخوندی و مجاهدی نمی شود. به نظر نمی رسد هدف حميد شوکت از اين گفتگو و نيز گفتگو های پيشين چيزی جز نورافکندن بر گوشه های کمرنگ شده و بتدريج از ذهن های توده مردم رفته ی رويدادهای روزگاران ديروز باشد.

نخستين پرسش بر مبنای گفته ای از خليل ملکی طرح می شود: ""ما کمونيسم را انتخاب نکرديم. کمونيسم ما را انتخاب کرد"" و لاشايی پس از پاسخ به آن ، در انتهای گفتگو دوباره به جمله ی ملکی اشاره کرده و ضمن تاييد آن می گويد: ""اپوزيسيون به يک معنا ساخته ی خود ساواک بود. مگر من چگونه تبديل به فردی غير قانونی شدم؟ صدها نفر ديگر نيز همينطور. در آغاز فقط به خاطر آن که چند انتقاد معمولی طرح می کرديم. اين از حماقت دستگاه بود که همه را به افراط می راند."" صفحه ۳۱۸ و در جای ديگری می گويد : ""واقعيت اين است که اگر ساواک نبود يا به آن شيوه ها دست نمی زد، شايد ما امروز اينجا نبوديم."" صفحه ۲۲۱

لاشايی در بررسی تفکری که به تشکيل سازمان انقلابی منجر شد بخشی از مسئوليت را متوجه عملکرد دولت ايران دانسته و از ""بی اعتمادی به مبارزه مسالمت آميز که آخرين روزنه های آن پس از شکست تجربه دولت علی امينی که قصد اصلاحات داشت بسته شد"" نام می برد. صفحه ۴۵

پس از توضيح علت و چگونگی تشکيل سازمان انقلابی و خواست های سياسی و مبارزاتی آن، لاشايی به تشريح روابط درونی آن سازمان می پردازد و ديده های خود را بی پرده بيان می کند : ""واقعيت اين است که ما پيشاپيش تصميماتی در درون سازمان اتخاذ می کرديم و همه چيز را در خدمت به اثبات رساندن و حقانيت آن قرار می داديم. در نهايت اين سکتاريسم گروهی بود که چيره می شد. به گمان من اين ريشه و اساس شمار بزرگی از اشتباهات و شکست های ما بود."" صفحه ۹۲ و در پاسخ ديگری: ""جمع رهبری در عمل با زير پا گذاشتن اساسنامه و اصولی که خود بدان اذعان داشته است برای مجموعه ی سازمان تصميم می گرفت."" صفحه ۱۶۲

درباره رفتار سه تن از اعضای برجسته و عضو کميته مرکزی حزب توده (قاسمی، فروتن و سغايی) که از آن حزب بريده و به سازمان انقلابی پيوسته بودند، از جمله می خوانيم که : ""تمام زندگی آنها در توطئه گذشته بود و فضايی که ساليان سال در آن عمل می کردند آغشته به توطئه بود...در مرکز همه اينها به گمان من ذهنيت توطئه گرانه و مسمومی قرار داشت که ساليان سال در آن زندگی کرده و بدان خو کرده بودند."" صفحه ۸۹

پس از آنکه سازمان انقلابی تصميم می گيرد اعضای خود را برای مبارزه به ايران بفرستد، لاشايی به قطر می رود تا در آنجا در ميان کارگران ايرانی دست به سازماندهی بزند و سپس به ايران برود. لاشايی البته تنها کسی نبود که کار و زندگی را رها می کند و به شيخ نشين ها می رود. عضو ديگری از برکلی به دوبی می رود و در آنجا کارگاه آهنگری باز می کند. ديگری در کويت کارگر جوشکار می شود و فرد ديگری پادوی هتل هيلتون کويت می شود. لاشايی درباره کار در قطر که برای آن روزی سه چهار دلار مزد می گرفته می گويد: ""پس از رسيدن به قطر در يک کارگاه ذوب فلز کار گرفتم. در اين کارگاه فلزات مختلف را ذوب می کردند و از آنها شبکه هايی که روی دريچه فاضلاب ها می گذارند می ساختند. کار من اين بود که با پتک قطعات بزرگ اتومبيل ها و تراکتورهای از کار افتاده را خورد کنم و به وسيله ی سطل لاستيکی به چند طبقه زير زمين بفرستم تا آنجا توسط کارگرانی که در کوره ها کار می کردند ذوب شوند. ساعت ۴ صبح وقتی هوا هنوز تاريک بود از خواب بيدار می شدم. لنگی به خود می بستم و پيراهن زير نازکی می پوشيدم و مدتی پياده می رفتم تا در محل مخصوصی همراه با ديگر کارگران منتظر رسيدن کاميونی که قرار بود دنبال ما بيايد بشوم. بعد از چندی کاميون کارگاه می رسيد و همه ما را مثل گوسفند بار می کرد و به کارگاه می برد. کار حدود ساعت ۶ صبح شروع می شد و تا ظهر کار می کرديم. بعد نيم ساعتی وقت ناهاربود. غذای هر روز ما نخود سبز رنگی بود که به آن دال می گفتند. گمان می کنم غذايی هندی بود. چند لقمه ای می خورديم و در اثر گرما و خستگی شديد همان جا از حال می رفتيم. اگر شانس می آورديم و ماشينی پيدا می کرديم، زير ماشين می خوابيديم چون دستکم سايه بود. اين استراحت ، نيم ساعتی طول می کشيد. بعد باز می گشتم سرکار."" صفحه ۱۶۸

درد آور است وقتی بيانديشيم که از يک سو چه شرايط نادرست و غير منطقی در کشورمان و از سوی ديگر چه افکار ناپخته ای در ذهن جوانان تحصيلکرده مان، دست در دست هم سبب می گردند تا يک پزشک ايرانی بجای بهره گيری از دانش خود و درمان هم ميهنان نيازمند، چنين گامهايی بردارد و عمر تبه کند.

کورش لاشايی مدتی پس از بازگشت به ايران دستگير می شود. و پس از شرکت در يک مصاحبه مطبوعاتی و راديو تلويزيونی و اعلام تغيير عقيده و دست شستن از ضرورت انقلاب مسلحانه، به آزادی دست می يابد. وی سی سال بعد در گفتگو با حميد شوکت درباره آن مصاحبه می گويد: ""درست بود و از اين بابت احساس پشيمانی نمی کنم."" در حقيقت پس از ورود به ايران و پيش از دستگيری ""جوانه هايی از دلسردی و بی اعتمادی به راه عمومی سازمان انقلابی در درونم شکل می گرفت."" صفحه ۲۳۱

پس از رهايی، لاشايی سفری به استانهای آذربايجان و خوزستان می کند. بازديد از شهرها و روستاهای کشور منظره ديگری در برابر چشم لاشايی گشود و راه تازه ای پيش پای او گذاشت. ""حس می کردم وضع تغيير کرده است. می ديدم سر و وضع مردم بهتر شده و فقر به شکلی که پيش از ترک ايران شاهدش بودم ديگر به چشم نمی خورد. می ديدم همه جا مدارس عالی، مدرسه ی پرستاری، مدرسه مددکاری اجتماعی و دانشگاه تاسيس شده است. حرف های نيکخواه پيرامون اصلاحات ارزی و تغيير سيمای اقتصادی جامعه ی ايران در گوشم بود. مهم تر از همه عنصر نارضايتی و آمادگی برای انقلاب را نمی ديدم."" صفحه ۲۳۰

وقتی در ميان عشاير جنوب ايران به چادرهای سفيد مدارس عشايری بر می خورد و با طرز کار آنان از نزديک آشنا می شود اذعان می کند که : ""اين همان کار توده ای بود که سال ها سنگ آن را به سينه می زديم. از ميان مردم برخاسته و برای مردم بود و بازده آن چندين و چند برابر مثبت تر از هر کار انقلابی و قهرآميز بود که ما و ديگران دنبال می کرديم."" صفحه ۲۱۷

برخلاف بسياری از انقلابي های چپ و راست که امروز می کوشند از مسئوليت راه اندازی و پشتيبانی از انقلاب فاجعه بار اسلامی خود را کنار کشند و آنرا نتيجه منطقی سياستهای رژيم پيشين معرفی می کنند، لاشايي با شناخت واقعی از جامعه آن روز و آشنايی نزديک آن سيستم می گويد: ""ما نمی توانيم «گناه» انقلاب اسلامی را به گردن شاه بيندازيم. درست است که خفقان سياسی عامل مهمی بود ، اما نقش نيروهای چپ و ميانه را از ياد نبريم که در اين «گناه» سهيمند."" صفحه ۲۶۵ و يا می گويد :""به هيچوجه قصد ندارم چنين وانمود کنم که در ايران آزادی سياسی وجود داشته است. حرف من اين است که در آن نظام امکان اصلاحات وجود داشت و شاه بنا بر افکار تجدد خواهانه تا حدود زيادی به ناسيوناليسم و استقلال ملی فضا می داد. بر همين اساس کسانی که فعاليت خود را با آن حرکت تنظيم می کردند در آن دستگاه وجود داشتند...چنين فعاليتی نه تنها امکان پذير بود، بلکه از جانب دستگاه نيز حمايت می شد. بدين ترتيب اگر کسی می خواست به نحوی سازنده در آن مملکت کار بکند چنين امکانی فراهم بود."" صفحه ۲۵۵

وقتی کسی به آن سطح از پختگی برسد که بتواند از گذشته خود انتقاد کند و باورهای ديروزش را نادرست بخواند، اين توانايی را نيز می يابد که آنچه را در نزد ديگران نادرست يا درست می يابد بی واهمه بيان کند. و اين بصارت را در جای جای گفتگوی لاشايی با شوکت می توان نشان داد. تنها همين چند خط زير برای دفاع لاشايی ها در برابر اتهامات چپ ماليخوليايی و پيرو خط امام کافی است.

""درست است که حکومت از لحاظ سياسی مستبد بود، اما هنوز می توانستی چنان که من پی بردم در درون دستگاه کار سياسی بکنی. صدها شاعر و نويسنده و روزنامه نويس و استاد دانشگاه در دوران پهلوی ها حرف هايشان را می زدند و توانستند محمل ها و قالب هايی پيدا کنند که فعاليت داشته باشند. بگذريم از صدها اصلاح طلبی که در همان دستگاه حاکم مشاغل مختلفی داشتند و ساخت اجتماعی ـ اقتصادی کشور را به طور مثبت تغيير می دادند. هيچ کدام از اينها ، حتا در شکلی جزيی نيز پس از انقلاب بزرگ شما (خطاب به حميد شوکت ) قابل تصور نبود. چون صد ها و هزاران نفر به خاطر همين مسايل به جوخه های اعدام سپرده شدند. بايد پرسيد مسئول از ميان رفتن آن همه نيروهای چپ يا دمکرات در سالهای پس از انقلاب کيست؟ مسئول آن همه بی خانمانی و ستم کيست؟ اين ديگر کشته شدن چند نفر از زندانيان سياسی در دوره شاه نيست ، بلکه شمار بی شماری به خاطر عقايد سياسی جان باختند. مسئوليت اخلاقی آنچه رخ داد با کيست و کدام يک مسئوليت بيشتری داريم؟ ... فعاليت روشنفکرانی چون من و پرويز نيکخواه در مقايسه با روشنفکرانی که اين انقلاب را به پيش راندند بيشتر در جهت منافع فرودستان بوده است. حال آنکه نتيجه اقدامات آنها ، جز برافراشتن فرادستان نوين و ويرانی و آوارگی و کشتار حاصل ديگری به بار نياورده است. صفحه ۳۱۵

لاشايی که در زندگی افزون بر گام های سرخ ، راه های سفيد را نيز تجربه کرد خود را از ذلت هيزم بياری انقلاب اسلامی بری می داند و درباره دوران انقلاب شکوهمند رفقا می گويد: ""سرخورده و اعتمادم را به مردم از دست داده بودم. گمان می کردم مردم حکيم و خردمندند اما چنين نبود و دنبال يک مشت حرف مفت رفتند ...اين انقلاب آن انقلابی نبود که من می خواستم...معلوم بود عاقبتی ندارد و تنها و تنها خون ريزی در پيش است. راضی بودم که در اين کشتار جمعی کوچکترين دخالتی ندارم."" صفحه ۳۳۹ و فاش می گويد که: ""ای کاش راه ديگری پيش می گرفتند و در اين کشمکش ، انقلاب برنده نمی شد. اما جز اين شد و در نهايت اين مردم ايران بودند که بازنده شدند."" صفحه ۲۶۶

حميد شوکت گفتگو با کورش لاشايی را با آوردن تکه ای از نمايشنامه مرگ دانتون اثر بوشنر با صراحت و ظرافت به پايان می برد : ""آتشفشان انقلاب در جوشش است و برابری داسش را بر فراز تمام سرها به چرخش درآورده است. گيوتين اعلام جمهوری می کند...به اطرافتان نظر بيفکنيد و به لفاظی هايتان گوش فرا دهيد . چه وعده ها که نداديد. آن چه نظاره می کنيد جز ترجمان واقعی گفتارتان چيزی بيش نيست و اين قربانيان ، اين مير غضبان و اين گيوتين، کلامتان است که هستی يافته است. نظامتان را بر مناره ها بنا ساخته ايد. بر جمجمه ی انسان ها.""

کورش لاشايی در اکتبر ۲۰۰۲ در سن ۶۴ سالگی درگذشت. يادش گرامی باد ■

ISBN 964-7514-22-0

نشانی ناشر و نويسنده در شبکه اينترنت :

www.akhtaranbook.com